Een moeilijke naam

Creativity-tpodaiDe man met de moeilijke naam. Als je veel met creativiteit in aanraking komt dan weet je wie ermee bedoeld wordt: Mihaly Csikszentmihalyi, de Hongaars/Amerikaanse psycholoog die faam heeft verworven met zijn ideeën en boek over flow (Flow: The psychology of optimal experience). Ik las de afgelopen dagen een ander boek van zijn hand: Creativity, the psychology of discovery and invention.

Dit boek bevat een analyse van meer dan honderd interviews die Czikszentmihalyi samen met collega’s heeft afgenomen van grote creatieve denkers en makers. Allemaal 65+ers – het boek stamt uit 1996 – die kunnen terugkijken op een leven gevuld met creativiteit: kunstenaars, dichters, schrijvers, wetenschappers uit velerlei disciplines, uitvinders, zakenlui, noem maar op. Het boek geeft een caleidoscopisch beeld van wat creatieve mensen drijft en hoe ze ‘in elkaar zitten’. De schrijver gaat op zoek naar patronen in gebeurtenissen in het leven van de geïnterviewden, van jonge jaren en school tijd tot oud worden. Verwacht geen universele profielschets van dé creatieve mensch, een en ander is complex te noemen. Ik wil stil staan bij twee conclusies die de schrijver met enige zekerheid trekt: (vak)kennis is onontbeerlijk voor het maken van (creatieve) doorbraak en de creatieveling bepaalt niet wat creatief is maar zijn omgeving. Deze stellingen ontlokten bij mij de volgenden overwegingen bij de personen Albert Einstein en Vincent van Gogh:

Einstein had geen verstand van creativiteit

Albert EinsteinIk heb Einstein heel hoog zitten. Zijn creatieve geest is er een van mythische proporties. Je zult mij niet horen zeggen dat Einstein niet creatief was, vooral en met name waar het natuurkunde betrof. Het is dan ook jammer dat Einstein ooit eens gezegd heeft dat creativiteit belangrijker is dan kennis. Omdat iedereen Einstein zo hoog heeft, wordt algemeen aangenomen dat alles wat hij heeft gezegd waar is, en dus dat creativiteit belangrijker is dan kennis. En dat vind ik aperte onzin, en zo stelt ook Czikszentmihalyi dat geen mens creatief kan zijn zonder kennis, kunde en vaardigheid met betrekking tot het domein waarbinnen hij of zij creatief is. Schilderen kun je niet als je geen kwast kunt vasthouden. Schrijven leer je door veel te lezen en te weten over compositie en zo meer. Een relativiteitstheorie verzin je niet zonder kennis over natuurkunde, wiskunde, ruimte en tijd. Czikszentmihalyi’s analyse van de interviews laat zien dat alle geïnterviewden over een grote dosis ter zake doende kennis beschikten, en dat zij allen expliciet of tussen de regels door zeggen dat zij het zonder die kennis niet hadden kunnen doen: creatief zijn.

Vincent van Gogh kon niet schilderen

© Copyright 2013 CorbisCorporationNatuurlijk kon hij dat wel. Hij wist de kwast goed vast te houden. Maar hoe je het ook wendt of keert tijdens zijn leven heeft hij – al zijn inspanningen ten spijt – eigenlijk alleen maar schilderijen verkocht aan zijn broer. Verder wilde eigenlijk niemand er naar kijken, ‘men’ vond dat hij niet kon schilderen. Czikszentmihalyi stelt dat er drie ‘krachten’ werkzaam zijn bij creativiteit: de persoon die creatief is (Vincent), het domein waarin hij creatief is (Schilderkunst) en de gevestigde orde in en om dat domein (kustcritici en handelaren). Je kunt nog zo creatief (denken te) zijn en nog zoveel kennis en kunde hebben, als jouw idee of maaksel niet wordt geaccepteerd door de omgeving, dan is het einde verhaal: niet creatief. De omgeving (‘het veld’ noemt Czikszentmihalyi het) moest zelf nog veranderen alvorens de baan doorbrekende werken van van Gogh te omarmen. Ik weet dat veel mensen het lastig vinden om deze kijk op creativiteit te onderschrijven en zeggen: nou dan hadden die critici er geen verstand van! Maar als je er nog eens de moeite voor wilt nemen om er over na te denken, dan kom je uiteindelijk bij de vraag: wanneer is iets creatief? Wie maakt dat uit? Binnen welke context?

Zelf vind ik dat Czikszentmihalyi met deze zienswijze – die hij het Systems Model of Creativity noemt – een belangrijke bijdrage levert aan het denken over en het begrijpen van creativiteit. Juist door creativiteit niet te reduceren tot het denken, handelen en de nukken en grillen van een individu, maar het te plaatsen in de sociaal-culturele omgeving waarin creatieve persoon actief is. En ik ben daar niet de enige in als ik zo de bijval waarneem die hem ten deel valt uit kringen van psychologen en sociologen en andere creativiteits-wetenschappers.

creative-practice-theory-and-feature-film-screenwriting-jt-velikovsky-25-638Creativity –the psycholgy of discovery and invention is een toegankelijk en vlot geschreven boek voor wie eens een keer wat dieper met creativiteit en creatieve ontwikkeling bezig wil zijn. Naast alle bespiegelingen over creativiteit is het ook een kleurrijke verzameling van mensen en prestaties die je kan inspireren om eens wat verder te neuzen in domeinen waar je niet alle dagen in rondsnuffelt.

David2klDavid

 

 

Dit bericht werd geplaatst op door .

2 gedachten over “Een moeilijke naam

  1. Marieke van Dijk

    Dat lijkt me een interessant boek David. Interessant gegeven dat wat creatief is, dus ook subjectief is. Is creativiteit daarom meetbaar?

    Reageren
    1. Redactie

      Dag Marieke,
      Blijkbaar is er geen absolute meting mogelijk, want de maat wordt gegeven door de heersende opinies en sentimenten t.a.v. vernieuwing en creativiteit. Dit maakt voor mij het speelveld van creativiteit nu juist zo boeiend, om het in sociaal, cultureel en historisch perspectief te bekijken.
      Het boek is een aanrader, maar er zijn ook wel op internet de nodige artikelen te snaaien waarin het systems model wordt toegelicht.
      Groet,
      David

      Reageren

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.